Op 1 januari 2001 verdween de Gerechtelijke Politie bij de Parketten als zelfstandig korps van het toneel. De Federale Politie, de opvolger van het korps, nam de gerechtelijke taken over samen met een groot deel van het vroegere personeel en de expertise die de GPP in meer dan tachtig jaar had opgebouwd. De hervorming was het resultaat van een langdurig politiek en maatschappelijk debat dat in de jaren 1990 in een stroomversnelling raakte.

De aanleiding voor de hervorming was voor een groot deel de reeks schandalen en tekortkomingen die in de tweede helft van de jaren 1990 aan het licht kwamen. Een parlementaire commissie stelde vast dat de gefragmenteerde politiestructuur met drie aparte korpsen de samenwerking ernstig bemoeilijkte. Elk korps functioneerde in grote mate als een eiland, met eigen communicatiesystemen, eigen informatiebanken en een eigen hiërarchie die niet altijd bereid was informatie te delen met de andere diensten.

Het Octopusakkoord als keerpunt

Het beslissende moment in de politiehervorming was het Octopusakkoord van 1998, gesloten tussen de vier meerderheidspartijen en vier oppositiepartijen. Het akkoord, geconcretiseerd in de wet van 7 december 1998, creëerde een geintegreerde politie op twee niveaus: een federaal niveau en een lokaal niveau. Op federaal niveau werden de centrale diensten van de vroegere Rijkswacht en de Gerechtelijke Politie bij de Parketten samengevoegd. Op lokaal niveau werden de territoriale brigades van de Rijkswacht en de gemeentepolitiekorpsen samengevoegd tot 196 politiezones.

De keuze voor twee niveaus in plaats van een volledige fusie was geen toevallige beslissing. De constitutionele structuur van Belgie, met haar gewesten en gemeenschappen, maakte een volledige centralisatie politiek moeilijk verdedigbaar. Bovendien was er een sterke traditie van lokale verankering bij de gemeentepolitie die men niet zomaar wilde opgeven. Het tweeniveausysteem bood een compromis: specialisatie en coordinatie op federaal niveau, nabijheid en basisdienstverlening op lokaal niveau.

De overgangsperiode

De feitelijke fusie op 1 januari 2001 was het eindpunt van een lang overgangsproces. De integratie van duizenden personeelsleden met verschillende statuten, loonschalen en arbeidsomstandigheden was een enorme logistieke en juridische operatie. De zogenaamde Mozaiekwet regelde de overgang tussen het oude en het nieuwe statuut, terwijl het Mammoetbesluit de rechtspositie van het personeel vastlegde. Het harmoniseren van de tientallen bestaande statuten was een van de grootste uitdagingen van de hervorming.

Voor de medewerkers van de Gerechtelijke Politie bij de Parketten betekende de fusie een ingrijpende verandering. De korpsgeest, opgebouwd over decennia van gespecialiseerd speurwerk, kon niet zomaar worden overgeplant naar een nieuw, groter organisatiekader. Uit audits die na de fusie werden uitgevoerd, bleek dat de werkwijze van de nieuwe Federale Politie in haar beginjaren sterk leek op die van de vroegere Rijkswacht, die numeriek de grootste inbreng had geleverd in het nieuwe korps. Ook de brigadegebouwen en het vastgoed van de GPP moesten na 2001 een nieuwe bestemming vinden.

Een nieuw tijdperk

De politiehervorming van 2001 markeerde het einde van een specifieke Belgische politietraditie die bijna een eeuw had standgehouden. De Gerechtelijke Politie bij de Parketten, opgericht in 1919 als antwoord op de naoorlogse onveiligheid, had in de loop van haar bestaan een unieke expertise opgebouwd op het vlak van gerechtelijk speurwerk. Die expertise vormde een essentieel onderdeel van wat later de Federale Gerechtelijke Politie zou worden.

Vandaag zijn de taken van de vroegere Gerechtelijke Politie volledig geintegreerd in de werking van de Federale Gerechtelijke Politie, een van de drie algemene directies van de Federale Politie. De structuur is veranderd, maar de kernopdracht blijft dezelfde als in 1919: het opsporen van misdrijven en het verzamelen van bewijzen ten behoeve van de magistratuur.